Փքվածություն

Որովայնի փքվածություն (abdominal bloating, distension)

Որովայնի փքվածությունը սուբյեկտիվ զգացողություն է որովայնի ծավալի մեծացման, ճնշման կամ լցվածության, որը ոչ միշտ է ուղեկցվում աղիքներում գազի քանակի ավելացմամբ։

Կարևոր է տարբերակել․

• փքվածություն (bloating) — սուբյեկտիվ զգացողություն,

• որովայնային ձգում (distension) — որովայնի շրջագծի օբյեկտիվ մեծացում,

• մետեորիզմ — աղիքներում գազի ավելցուկային կուտակում։

Գործնականում այս վիճակները կարող են համակցվել, սակայն չեն հանդիսանում հոմանիշներ։

Պատճառներ և ռիսկի գործոններ

Հիմնական պատճառներ

• Ստամոքսաղիքային տրակտի ֆունկցիոնալ խանգարումներ, հատկապես գրգռված աղիքի համախտանիշ (ԳԱՀ)

• Վիսցերալ գերզգայնություն — աղիքների բնական գործընթացների ուժեղ ընկալում

• Աղիքային շարժողականության խանգարում

• Աղիքներում բակտերիաների գերաճի համախտանիշ (SIBO)

• Ածխաջրերի ներծծման խանգարումներ (լակտազային անբավարարություն, FODMAP)

• Որովայնա-ստոծանիական անհամակարգվածություն (աբդոմինալ–դիաֆրագմալ ռեֆլեքս)

• Ցելիակիա, ենթաստամոքսային գեղձի էկզոկրին անբավարարություն

• Գինեկոլոգիական, էնդոկրին և մետաբոլիկ վիճակներ (ըստ ցուցումների)

Ռիսկի գործոններ

• Հոգեբանական և հուզական սթրես

• Տագնապային խանգարումներ

• Անկանոն սնվելը

• Ֆիզիկական ակտիվության ցածր մակարդակ

• Ֆերմենտացվող ածխաջրերով հարուստ սննդակարգ

Հիմնական պաթոֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ

Ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ փքվածություն ունեցող բազմաթիվ պացիենտների մոտ․

• աղիքներում գազի ընդհանուր ծավալը մնում է նորմայի սահմաններում,

• սակայն խանգարվում է դրա բաշխումը և ընկալումը։

Հիմնական մեխանիզմներն են․

• վիսցերալ գերզգայնություն (հիպերսենսիտիվություն)

• աղիքային շարժողականության խանգարում

• միկրոբիոտայի փոփոխություններ

• ֆունկցիոնալ որովայնային ձգում՝ առանց գազի ավելցուկի

• «աղիք–ուղեղ» առանցքի նեյրոռեգուլյացիայի խանգարում

Ախտանշաններ

• որովայնի լցվածության և փքվածության զգացողություն

• սնունդ ընդունելուց հետո ծանրության զգացում

• որովայնի շրջագծի տեսանելի մեծացում (ոչ միշտ)

• հնարավոր համակցում որովայնային ցավի հետ կամ առանց դրա

• ախտանշանների ուժեղացում օրվա երկրորդ կեսին

Ախտորոշում (չափանիշներ)

Ախտորոշումը ուղղված է ոչ թե «գազի որոնմանը», այլ օրգանական պաթոլոգիայի բացառմանը և ախտանշանների ֆունկցիոնալ բնույթի հաստատմանը։

Հիմնական սկզբունքներ

• ախտանշանների կլինիկական գնահատում

• ահազանգող նշանների հայտնաբերում

• հետազոտությունների նվազագույն անհրաժեշտ ծավալ

Լրացուցիչ մեթոդներ (ըստ ցուցումների)

• լաբորատոր հետազոտություններ

• շնչառական թեստեր (SIBO, ածխաջրերի անհանդուրժողականություն)

• էնդոսկոպիա կամ այլ պատկերարավորման հետազոտություններ՝ միայն alarm-ախտանշանների առկայության դեպքում

Բուժում

Բուժումը կախված է փքվածության հիմքում ընկած մեխանիզմից, այլ ոչ միայն ախտանշանից։

Հնարավոր մոտեցումներ՝

• սննդակարգի ուղղում (այդ թվում՝ low FODMAP՝ ըստ ցուցումների)

• աղիքային շարժողականության կարգավորում

• SIBO-ի թերապիա՝ հաստատման դեպքում

• ազդեցություն «աղիք–ուղեղ» առանցքի վրա

• գազազերծող դեղերի սահմանափակ և հիմնավորված կիրառություն

Բուժման նշանակումը «կույր», առանց մեխանիզմի ընկալման, արդյունավետ չէ։

Բարդություններ և կանխարգելում

Ինքնին փքվածությունը վտանգավոր ախտանշան չէ, սակայն կարող է զգալիորեն նվազեցնել կյանքի որակը և պահանջում է դիֆերենցիալ ախտորոշում՝ կայուն կամ պրոգրեսիվող բնույթի դեպքում։

Կանխարգելումը ներառում է՝

• սննդակարգի անհատականացված մոտեցում

• սթրեսի կառավարում

• բժշկի ժամանակին դիմում՝ ախտանշանների փոփոխության դեպքում

Երբ դիմել բժշկի

• կայուն կամ առաջընթաց ունեցող փքվածություն

• գիշերային ախտանշաններ

• մարմնի քաշի կորուստ

• անեմիա

• արյուն կղանքում

• ախտանշանների սկիզբ 50 տարեկանից հետո